Trong hành trình sự nghiệp, nhiều người từng đứng trước lựa chọn: tiếp tục làm việc trong một tổ chức với vai trò nhân viên, hay bước ra ngoài để tự mình xây dựng doanh nghiệp. Sự khác biệt giữa hai con đường này không chỉ nằm ở vị trí công việc hay mức thu nhập, mà quan trọng hơn là sự khác nhau về tư duy. Tư duy của một nhà sáng lập (founder) và người đi làm thuê phản ánh hai cách nhìn hoàn toàn khác nhau về trách nhiệm, rủi ro và giá trị tạo ra.

Trước hết, khác biệt lớn nhất nằm ở cách nhìn về trách nhiệm. Người đi làm thuê thường chịu trách nhiệm trong phạm vi công việc được giao. Khi hoàn thành đúng yêu cầu, trách nhiệm của họ coi như đã trọn vẹn. Ngược lại, nhà sáng lập phải chịu trách nhiệm cho toàn bộ kết quả cuối cùng của doanh nghiệp. Dù vấn đề phát sinh từ sản phẩm, nhân sự, tài chính hay thị trường, founder vẫn là người phải đứng ra giải quyết. Không có ai “ở trên” để đổ lỗi hay trông chờ chỉ đạo, và điều này tạo nên áp lực rất lớn.

Khác biệt thứ hai là cách tiếp cận rủi ro. Phần lớn người đi làm thuê có xu hướng né tránh rủi ro, vì sai lầm có thể ảnh hưởng đến thu nhập, đánh giá công việc hoặc cơ hội thăng tiến. Trong khi đó, nhà sáng lập buộc phải chấp nhận rủi ro như một phần tất yếu của công việc. Khởi nghiệp đồng nghĩa với việc đưa ra quyết định trong điều kiện thiếu thông tin và không có gì đảm bảo thành công. Tuy nhiên, đó không phải là rủi ro mù quáng, mà là rủi ro có tính toán, dựa trên thử nghiệm và học hỏi liên tục.

Một điểm khác biệt quan trọng khác là cách nhìn về công việc và thời gian. Người đi làm thuê thường làm việc theo khung giờ và mục tiêu rõ ràng, với ranh giới tương đối giữa công việc và cuộc sống cá nhân. Nhà sáng lập thì khác: công việc gần như không có giờ kết thúc. Mỗi quyết định, mỗi vấn đề đều có thể ảnh hưởng trực tiếp đến sự sống còn của doanh nghiệp. Thời gian của founder không chỉ được dùng để “làm việc”, mà còn để suy nghĩ, quan sát thị trường và đưa ra chiến lược dài hạn.

Về tư duy tạo giá trị, người đi làm thuê thường tập trung vào việc hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao, tạo giá trị trong một mắt xích cụ thể của tổ chức. Ngược lại, nhà sáng lập phải luôn đặt câu hỏi: “Doanh nghiệp này tạo ra giá trị gì cho khách hàng và xã hội?”. Founder không chỉ làm tốt một phần việc, mà phải đảm bảo toàn bộ hệ thống vận hành theo hướng tạo ra và duy trì giá trị đó. Nếu giá trị không đủ lớn hoặc không phù hợp với thị trường, doanh nghiệp sẽ không thể tồn tại.

Sự khác biệt cũng thể hiện rõ trong cách nhìn về thu nhập. Người đi làm thuê thường nhận thu nhập ổn định, được trả công dựa trên thời gian và năng lực làm việc. Nhà sáng lập có thể không có thu nhập trong thời gian dài, hoặc thu nhập rất bấp bênh. Đổi lại, nếu doanh nghiệp thành công, giá trị họ nhận được không chỉ là tiền lương mà là giá trị tăng trưởng của toàn bộ tổ chức. Điều này đòi hỏi founder phải có tầm nhìn dài hạn và chấp nhận hy sinh lợi ích ngắn hạn.

Ngoài ra, cách tiếp cận vấn đề của hai nhóm cũng khác nhau. Người đi làm thuê thường tìm cách giải quyết vấn đề trong khuôn khổ có sẵn, dựa trên quy trình và nguồn lực được cung cấp. Nhà sáng lập thì phải tự đặt ra câu hỏi đúng trước khi tìm lời giải. Khi không có sẵn nguồn lực, founder phải sáng tạo cách tận dụng những gì mình có. Tư duy “không có lý do, chỉ có giải pháp” là đặc trưng của nhiều nhà sáng lập thành công.

Một khác biệt đáng chú ý nữa là tư duy học hỏi. Người đi làm thuê thường học để nâng cao kỹ năng chuyên môn trong lĩnh vực của mình. Nhà sáng lập phải học rất nhiều thứ cùng lúc: từ sản phẩm, marketing, bán hàng, tài chính cho đến quản trị con người. Việc học của founder mang tính tổng hợp và liên tục, bởi mỗi quyết định sai lầm đều có thể dẫn đến hậu quả lớn cho doanh nghiệp.

Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng không có tư duy nào “cao hơn” tư duy nào. Tư duy của nhà sáng lập và người đi làm thuê phục vụ cho những vai trò khác nhau trong xã hội. Không phải ai cũng cần hoặc nên trở thành founder. Một tổ chức bền vững cần cả những người lãnh đạo lẫn những người chuyên môn giỏi, tận tâm với vai trò của mình.

Tóm lại, sự khác biệt giữa tư duy nhà sáng lập và người đi làm thuê nằm ở mức độ trách nhiệm, cách đối diện rủi ro, tầm nhìn dài hạn và khả năng tạo giá trị. Hiểu rõ sự khác nhau này giúp mỗi người lựa chọn con đường sự nghiệp phù hợp với bản thân, thay vì chạy theo những hình ảnh hào nhoáng của khởi nghiệp. Thành công không đến từ việc bạn là founder hay nhân viên, mà từ việc bạn hiểu rõ vai trò của mình và tạo ra giá trị một cách bền vững.

CASIC tổng hợp