1. Bối cảnh hình thành và phát triển

Thương mại điện tử (TMĐT) ra đời từ cuối thế kỷ 20, gắn liền với sự phát triển mạnh mẽ của internet và công nghệ thông tin. Khi mạng toàn cầu bắt đầu phổ biến vào thập niên 1990, các doanh nghiệp tiên phong đã thử nghiệm hình thức giao dịch trực tuyến, ban đầu chỉ là trao đổi đơn giản qua email hoặc các website sơ khai. Những giao dịch này tuy còn hạn chế về tính năng nhưng đã đặt nền móng cho một cuộc cách mạng trong lĩnh vực kinh doanh.

Đến đầu những năm 2000, sự phát triển của công nghệ web, hệ thống thanh toán trực tuyến và dịch vụ logistics đã tạo điều kiện cho TMĐT bùng nổ. Đây cũng là thời điểm những “ông lớn” như Amazon, eBay và Alibaba xuất hiện, mở ra kỷ nguyên mới cho hoạt động mua bán toàn cầu. Amazon từ một cửa hàng sách trực tuyến đã nhanh chóng mở rộng sang nhiều lĩnh vực khác, trở thành biểu tượng của TMĐT toàn cầu. eBay tạo ra mô hình đấu giá trực tuyến, kết nối hàng triệu người mua và bán trên khắp thế giới. Alibaba thì trở thành cầu nối quan trọng giữa doanh nghiệp Trung Quốc và thị trường quốc tế, góp phần đưa TMĐT trở thành một ngành công nghiệp khổng lồ.

Sự phát triển của TMĐT không chỉ đến từ công nghệ mà còn từ thay đổi trong hành vi tiêu dùng. Người dùng ngày càng ưa chuộng sự tiện lợi, mong muốn mua sắm nhanh chóng, tiết kiệm thời gian và có nhiều lựa chọn. Chính nhu cầu này đã thúc đẩy các doanh nghiệp đầu tư mạnh vào nền tảng trực tuyến, đồng thời tạo ra sự cạnh tranh khốc liệt giữa các sàn TMĐT.

Tại Việt Nam, TMĐT bắt đầu được chú ý từ khoảng năm 2005, khi các sàn giao dịch trực tuyến đầu tiên ra đời. Tuy nhiên, do hạ tầng internet chưa phát triển mạnh, thói quen tiêu dùng còn thiên về mua sắm trực tiếp và hệ thống thanh toán chưa hoàn thiện, TMĐT giai đoạn này vẫn còn khá sơ khai. Phải đến giai đoạn 2015–2020, nhờ sự phổ biến của smartphone, mạng xã hội và ví điện tử, TMĐT mới thực sự trở thành xu hướng phổ biến. Người tiêu dùng Việt Nam bắt đầu quen với việc mua hàng qua các ứng dụng như Shopee, Lazada, Tiki, và dần hình thành thói quen thanh toán trực tuyến.

Một yếu tố quan trọng thúc đẩy TMĐT tại Việt Nam là sự phát triển của hạ tầng công nghệ và logistics. Internet tốc độ cao, mạng 4G rồi 5G, cùng với hệ thống giao hàng ngày càng chuyên nghiệp đã giúp trải nghiệm mua sắm trực tuyến trở nên thuận tiện hơn. Ngoài ra, sự tham gia của các công ty fintech với các giải pháp thanh toán điện tử như Momo, ZaloPay, VNPay đã giải quyết rào cản lớn về niềm tin và sự an toàn trong giao dịch.

Hiện nay, Việt Nam nằm trong nhóm thị trường TMĐT phát triển nhanh nhất Đông Nam Á, với tốc độ tăng trưởng trung bình 20–30% mỗi năm. Sự tăng trưởng này không chỉ đến từ nhu cầu tiêu dùng nội địa mà còn từ sự đầu tư mạnh mẽ của các tập đoàn quốc tế. Việt Nam được xem là thị trường tiềm năng nhờ dân số trẻ, tỷ lệ sử dụng internet cao và thói quen mua sắm trực tuyến ngày càng phổ biến.

Có thể nói, TMĐT tại Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển mình mạnh mẽ, từ một xu hướng mới mẻ trở thành một phần tất yếu của đời sống kinh tế – xã hội. Trong tương lai, với sự phát triển của công nghệ trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và thương mại di động, TMĐT sẽ tiếp tục mở rộng quy mô, đóng vai trò quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế số của quốc gia.

2. Giới thiệu về thương mại điện tử

Thương mại điện tử không chỉ đơn thuần là hoạt động mua bán hàng hóa qua internet, mà còn là một hệ sinh thái kinh doanh số nơi các doanh nghiệp, người tiêu dùng và các nền tảng công nghệ cùng tham gia, tạo nên một chuỗi giá trị hoàn chỉnh. Điểm đặc biệt của TMĐT là khả năng kết nối tức thời, giúp giao dịch diễn ra nhanh chóng, minh bạch và vượt qua mọi rào cản về thời gian, không gian.

Một khía cạnh quan trọng của TMĐT là tính linh hoạt trong mô hình kinh doanh. Ngoài các mô hình phổ biến như B2C, B2B, C2C hay C2B, thương mại điện tử còn phát triển thêm nhiều biến thể khác để đáp ứng nhu cầu thị trường. Ví dụ, mô hình B2G (Business to Government), nơi doanh nghiệp cung cấp sản phẩm hoặc dịch vụ cho các cơ quan nhà nước thông qua nền tảng trực tuyến; hay mô hình G2C (Government to Citizen), nơi chính phủ cung cấp dịch vụ công trực tuyến cho người dân như nộp thuế, đăng ký giấy tờ. Những mô hình này cho thấy TMĐT không chỉ giới hạn trong lĩnh vực thương mại thuần túy mà còn mở rộng sang quản trị và dịch vụ công.

Kết thúc phần 1, mời các bạn đón xem phần 2 của bài viết.

Casic tổng hợp